Mohammed Amini

In this conversation with Roj News Agency, I discussed discrimination in Iran’s education system against Kurds and other ethnic and religious minorities.
Kurdistan and Sunni areas of Iran have the highest illiteracy rates, and Baha’is are deprived of higher education.
In this conversation, I pointed out to the star students that in Iran, students are told that they are deprived of postgraduate and doctorate studies because of their political activities.

لە پرۆسەی پەروەردەدا لە ئێران جیاكاری بەرامبەر بە كورد و پێكهاتەكانی تر دەكرێت

سیاسەتەكانی ڕژێمی ئێران وایكردووە، نەك هەر پرۆسەی خوێندن لەو وڵاتە لە پاشەكشێدا بێت، بەڵكو ئاستی خوێندنەوەی كتێبیش ڕوو لە داكشانە، هاوكات لەو پارێزگایانەی ئەو وڵاتە كە شوێنی نیشتەجێبوونی پێكهاتە ئایینی و نەتەوەییەكانن، وەك ڕۆژهەڵاتی كوردستان ئاستی خوێندەواری و خوێندنەوەی كتێب كەمترە، ڕۆژنامەنووسێكیش هۆكارەكە بۆ پەیڕەوكردنی سیاسەتی جیاكاری بەرامبەر بە پێكهاتەكان دەگەڕێنێتەوە.

لە ساڵی ١٩٦٦وە یۆنسكۆ ڕۆژی ٨ی ئەیلولی هەموو ساڵێكی تایبەت كردووە بەڕۆژی جیهانی نەهێشتنی نەخوێندەواریی، لەوكاتەوە یۆنسكۆ ساڵانە ئاهەنگ و مەراسیم و كۆڕ و كۆبونەوەی جۆراو جۆر دەگێڕێت و بەبیری كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەهێنێتەوە كە خوێندەواری مافێكە لە مافەكانی مرۆڤ و بنەمایەكە بۆ هەموو پڕۆسەیەكی پەروەردە.

هاوكات یەكێك لە ڕێگا كاریگەرەكان بۆ بەدەستهێنانی دادپەروەری بریتییە لە ڕەخساندنی هەلی دەستڕاگەیەشتن بە خوێندن بۆ سەرجەم پێكهاتەكانی كۆمەڵا و لە زۆرێك لە وڵاتانی جیهان دەستڕاگەیشتن بە پەروەردە و ڕاهێنانی یەكسان وەك یەكێك لە ڕێگاكانی شكاندنی سووڕی هەژاری و لێكەوتەكانی پێشنیار دەكرێت.

بەڵام لە وڵاتی ئێران بە تایبەتی كردنی كەرتی خوێندن و هەڵاواردن و جیاكاری بەرامبەر بە پێكهاتەكان وایكردووە لەو پارێزگایانەی كە فارس زمان نیین، بەتایبەتی پارێزگاكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان ئاستی خوێندەواری كەمتر بێت.

بە پێی دوایین ئاماری فەرمی كە لە وڵاتی ئێران بڵاوكراوەتەوە، ڕێژەی خوێندەواری لەو وڵاتە لە ساڵی ٢٠٢١ گەیشتووەتە ٩٠.٥٪ و جیاوازی ڕێژەی خوێندەواری لە نێوان ژنان و پیاوانیش هەر لەو ساڵەدا بۆ ٦.١٪ دابەزیوە، بەجۆرێك كە ئاستی نەخوێندەواری لە پیاوان ٩% و ڕێژەكە بۆ ژنان ١٥.١٪ بووە، هاوكات جیاوازی ئاستی خوێندەواری لە نێوان ئەوانەی لە شارەكاندا دەژین بە بەراورد بەو كەسانەی لە گوندەكان نیشتەجێن بۆ ١١% دابەزیووە.

هەر بە گوێرەی ئەو ئامارانە ڕێژەی خوێندەواری لە پارێزگاكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لەوانەش پارێزگای ورمێ، لورستان، ئیلام و سنە بە بەراورد مامناوەندی ناوچەكانی ناوەڕاست و باكوری ئێران كەمترە.

ئەو رێژەی لە پارێزگایەكی وەك سیستان و بەلوچستان كە زۆرینەی دانیشتووانەكەی سونەیە و لە زۆر ڕووەوە پەراوێزخراوە، نزیكەی ٨٤%ە.

لەوبارەوە محەمەد ئەمینی، ڕۆژنامەنووس و شارەزا لەبواری ڕۆژهەڵاتی كوردستان بە ڕۆژنیوزی ڕاگەیاند، حكومەتی ئێران سیاسەتی جیاكاری و هەڵاواردنی بەرامبەر پێكهاتە ئایینی و نەتەوەییەكان بەتایبەتی كورد و سوننە پەیڕەو دەكات، ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان و بەلوچستان كە لە ڕووی ئابوریەوە پەراوێزخراون و ڕێژەی هەژاری و بێكاری تێیاندا بەرزە بە هەمان شێوە لە ڕووی پەروەردەشەوە پەراوێزخراون.

ئەو ڕۆژنامەوانە ڕونیشیكردەوە، لە هەر كۆمەڵگایەك ئاستی هەژاری و بێكاری بەرز بێت، ڕاستەوخۆ كاریگەرییەكانی لەسەر كەرتی پەروەردە دەردەكەون و منداڵان یان لە بنەڕەتدا ناخرێنە بەرخوێندن یان لە خوێندن دادەبڕێنرێن و دەخرێنە بەركار.

جیالەوەش نەبوونی هەلی كار وایكردووە، كە ئەو بەشە خوێندەوارەشی كە بڕوانامەی بەرزیان هەیە لە ڕووی ناچارییەوە ڕووبكەنە كاری كۆڵبەری و وەك ئەوەی زۆرجار بڵاوكراوەتەوە، بەشێك لە كۆڵبەران بڕوانامەی وەك ماستەر و دكتۆرایان هەیە، بەڵام بۆ بژێوی ژیانیان كاری دژواری كۆڵبەری دەكەن، كە ئەمەش خوێندن و خوێندەواری بێ بەها دەكات.

دیوێكی تری ستەم و جیاكاری لە پرۆسەی خوێندندا لە ئێران ڕێگری لە خوێندنی چەند توێژێكە.

خوێندكارانی خاوەن ئەستێرە یان ئەستێرەدار لە ئێران بەو خوێندكارانە دەوترێت، كە بە هۆی چالاكی سیاسییەوە لە كاتی خوێندن، سەرباری ئەوەی لە تاقیكردنەوەكانی ماستەر و دكتۆرا دەرچوون، بەڵام ڕێگری لەوەدەكرێت درێژە بە خوێندن بدەن.

جگە لەوەش هەمان سیاسەت بەرامبەر پێكهاتەی ئایینی بەهائییەكان پەیڕەو دەكرێت و لەو بارەشەوە ڕۆژنانووس محەمەد ئەمینی وتی: هاوشێوەی كورد و بەلوچەكان یەك لەو پێكهاتانەی زۆرترین ستەمی لێدەكرێت لە ئێران پێكهاتەی بەهائییەكانن، كە نەتەنیا زۆرجار ڕووبەڕووی زەوتكردنی موڵك و ماڵ دەبنەوە، بەڵكوو منداڵەكانیشیان ڕێگرییان لێدەكرێت كە لە زانكۆكان بخوێنن.

ڕوویەكی دیكەی ئەو جیاكاری و هەڵاواردنە لەسەر ئاستی كتێب خوێندنەوەیە، بە پێی نوێترین ئامار، ئاستی كتێب خوێندنەوە لە ئێران لە مانگێكدا هەشت كاتژمێر و ١٨ خولەكە، بەڵام لە ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كە لە ڕووی پەروەردەوە پشتگوێ خراون، بۆ نمونە لە پارێزگایەكی وەك كرماشان كە گەورەترین پارێزگاری ڕۆژهەڵاتە مامناوەندی خوێندنەوەی كتێب لە مانگێكدا سێ كاتژمێر و ٤٠ خولەكە.

لە لایەكی ترەوە لەسەر ئاستی ئێرانیش لە چەند ساڵی ڕابردوودا و بەهۆی توندتر بوونی سزاكانی ئەمریكا و وڵاتانی ڕۆژئاوایی بۆ سەر ئەو وڵاتە و قوڵبوونەوەی قەیرانی دارایی، ئاستی وازهێنان لە خوێندن زیاتر بووە.

بەگوێرەی نوێترین ئامارە فەرمییەكانی حكومەتی ئێران ساڵی ڕابردوو نزیكەی یەك ملیۆن كەس وازیان لەخوێندن هێناوە، كە ٢١٠ هەزار كەسیان لە قۆناغی سەرەتایی لە خوێندن دابڕاون و هۆكارەكەشی بۆ بەرزبوونەوەی ڕێژەی هەژاری و بێكاری دەگەڕێنرێتەوە، ئەمە جیا لەوەی لە چەند ساڵی ڕابردوودا لە ئێران بەهۆی قەیرانی داراییەوە خوێندن كراوەتە پارە و بەشێك لە تێچووی پرۆسەی خوێندن لە ئەستۆی بەخێوكار و دایك و باوكی خوێندكارانە.

ئەگەرچی ڕێژەی خوێندەواری لە ئێران تاڕادەیەك بەرزە، بەڵام ئامارەكانی وازهێنان لە خوێندن ئاماژەیەكە بۆ پاشەكشێی كەرتی پەروەردە لەو وڵاتە و ئەمەش ڕاستەوخۆ كاریگەری لە سەر دابەزاندنی مامناوەندی خوێندنەوەی كتێبیش دەبێت.